Specyfika potrzeb psychoterapeutycznych osób starszych

Czy seniorzy i seniorki mają inne potrzeby psychoterapeutyczne niż osoby młodsze? 

1. Utrata ról, sensu i tożsamości 

W literaturze dotyczącej psychoterapii z osobami starszymi wskazuje się jasno, że jednym z głównych wyzwań jest utrata — utrata pracy, aktywności zawodowej, zdrowia, mobilności, bliskich relacji, często także utrata znaczenia społecznego (Knight, 2004). Rola, którą pełniliśmy — jako pracownik, rodzic, partner — często się zmienia, czasem znika. To może prowadzić do kryzysu tożsamości („kim jestem teraz?”), do poczucia, że „już nie mam niczego do zaoferowania”. W psychoterapii ważne jest, by te kwestie otwarcie potraktować. 

2. Żałoba, strata i adaptacja 

Osoby starsze częściej niż młodsze doświadczają wielu strat — śmierć współmałżonka, utrata zdrowia, kolegów, zmiana środowiska, czy ograniczenia w działalności. Psychoterapia może pomagać w procesie żałoby nie tylko po śmierci, ale także po utracie zdrowia lub roli. Literatura podkreśla, że nawet późno w życiu możliwa jest terapia skuteczna. (Seiler, N., Rosella, S., Ziegeler, B.,2025) 

3. Kontekst rozwojowy, kulturowy i pokoleniowy 

Osoby starsze wychowywały się w innych warunkach społeczno‑kulturowych niż młodsze pokolenia. Ich doświadczenia obejmują wojny, zmiany ustrojowe, inne role społeczne i mniejsze otwarcie na psychoterapię jako formę pomocy. Psychoterapia dostosowana do wieku uwzględnia tzw. model „cohort‑based, maturity/specific challenge” (CCMSC) – czyli uwzględnia kontekst pokoleniowy i specyfikę późnego życia (Knight, B. G., 2004). W kontekście kulturowym należy także pamiętać o różnicach w edukacji, w dostępie do usług zdrowia psychicznego, w postawach wobec terapii – co szczególnie dotyczy obszarów mniej zurbanizowanych czy osób o niższym statusie edukacyjnym. 

4. Kwestie somatyczne, przewlekłe choroby, ograniczenia funkcjonalne 

W wieku senioralnym częściej mamy do czynienia z chorobami przewlekłymi, bólem, ograniczeniami mobilności, problemami ze snem, które mogą współistnieć z problemami psychologicznymi — depresją, lękiem, poczuciem bezradności. Psychoterapia musi uwzględniać te aspekty – nie jako dodatki, ale jako integralną część. 

5. Brak dostępu, niskie wykorzystanie, opory przed terapią 

Choć potrzeby są realne, korzystanie z psychoterapii wśród osób starszych jest znacznie niższe niż w młodszych grupach. Badanie niemieckie wykazało, że w grupie powyżej 75 roku życia aż ponad połowa osób, które zgłaszały potrzebę terapii, jej nie rozpoczęła. Powody: stereotyp „na starość trzeba być twardym”, przekonanie „to normalne, że jestem smutny”, niedostatek usług dostosowanych do osób starszych, obawy związane z terapią. Warto to nazwać i pracować z tym w rozmowie. 

Jak rozmawiać i zachęcać osoby starsze do psychoterapii 

Podkreślanie możliwości – „nigdy za późno” 

Warto jasno mówić: nie jest za późno na psychoterapię. Literatura potwierdza, że osoby starsze mogą skutecznie korzystać z terapii – zarówno terapii poznawczo‑behawioralnej, interpersonalnej, jak i psychodynamicznej (Hepple J. 2004) 

Normalizacja psychoterapii i przełamywanie stereotypów 

Osoby starsze bardzo często mówią: „Ja jestem normalny(a), psycholog to dla chorych”. Warto takiej osobie powiedzieć: „Rozmowa z psychologiem to tak, jak konsultacja z lekarzem – tylko że dla Twojej psychiki, Twojego wewnętrznego świata. To nie znaczy, że jesteś „chory”, tylko że masz prawo – jak każdy – poprosić o pomoc”. Można dodać: „Coraz więcej osób w Twoim wieku decyduje się na terapię – to nie znak słabości, tylko mądrości”. 

Uwzględnienie kontekstu kulturowego i pokoleniowego 

W tekście warto zaznaczyć, że doświadczenia wygenerowane w okresie dzieciństwa i młodości seniora – np. wychowanie w duchu samodzielności, obowiązku, nieokazywania słabości – mogą stanowić bariery w poproszeniu o pomoc. Warto więc dodać, że psychoterapia może być dostosowana właśnie do tego potencjału: „To przestrzeń, w której Ty decydujesz – terapeuta to ktoś, kto słucha i pomaga zrozumieć to, co już przeżyłeś, kim jesteś i kim możesz być”. Pokazując, że terapia bierze pod uwagę etapy życia, doświadczenia i zmiany w roli, można zmniejszyć opór. 

Wskazanie korzyści – konkretnie i realistycznie 

Warto w tekście wypunktować – w prostych słowach – co może dać udział w psychoterapii: 

• Ulga w lęku, obniżonej energii, samotności. 

• Zrozumienie strat – żywych i tych symbolicznych – i oswojenie ich. 

• Wzmacnianie relacji z bliskimi – dzieci, wnuki, przyjaciele. 

• Przebudowa tożsamości: „kim jestem teraz” i jakie są moje zasoby. 

• Poprawa jakości życia – nawet jeśli nie wszystko można zmienić, można zmienić sposób, w jaki reagujesz. 

Dlaczego warto zacząć właśnie teraz? 

• Bo jakość życia nie zależy wyłącznie od wieku. Możesz mieć ograniczenia fizyczne, ale nadal możesz mieć pełnię życia psychicznego. 

• Bo terapia może być dostosowana do Twojego tempa, Twojej historii, Twoich możliwości. 

• Bo emocje nie znają wieku – smutek, lęk, samotność czy żal są realne. I nie są „naturalną” częścią starości, której nie można zmienić. Można je przepracować. 

• Bo przeżyte lata to wartościowy kapitał – w terapii możesz wykorzystać to, co przeżyłeś/przeżyłaś, by znaleźć nowe znaczenie, nową tożsamość, nowe relacje. 

• Bo pierwszy krok nie wymaga zobowiązania – konsultacja, rozmowa, pytanie „czy to coś dla mnie?” może być wolna od presji. 

Wskazówki dla seniorów i seniorek rozważających terapię 

• Zastanów się: Czy czuję, że coś w moim życiu mnie blokuje? Czy od dawna jestem smutna/y, boję się, czuję pustkę lub złość, która nie mija? 

• Zapytaj: Czy chciałbym/chciałabym z kimś porozmawiać o tym, co zmienia się wraz z wiekiem – o tym, kim jestem, co straciłem/straciłam, co mogę robić? 

• Sprawdź: Jakie są opcje w mojej okolicy? Czy mój lekarz rodzinny może polecić psychologa geriatrycznego? Czy są konsultacje finansowane? 

• Daj sobie prawo: To nie oznacza, że jestem słabą osobą. To oznacza, że jestem człowiekiem, który chce zadbać o swoje wnętrze. 

• Pamiętaj: Rozmowa terapeutyczna to nie obowiązek, to propozycja — Ty decydujesz, w jakim tempie i na ile chcesz iść dalej. 

Podsumowanie 

Osoby starsze mają specyficzne potrzeby psychoterapeutyczne związane z utratą ról, zmianą tożsamości, przewlekłością chorób, samotnością i kontekstem kulturowym. Choć nadal istnieją bariery – wewnętrzne i strukturalne – dostępność terapii jest coraz lepsza, a skuteczność potwierdzona badaniami. Zachęta do korzystania z psychoterapii dla seniorów nie ma być stygmatyzująca, lecz otwierająca: pokazuje, że wiek nie przekreśla możliwości zmiany, refleksji i dobrego życia. Jeśli czujesz, że Twoje życie wewnętrzne potrzebuje uwagi — terapia może być miejscem, w którym zostaniesz usłyszany lub usłyszana, z uwagą i szacunkiem. Zrób dziś krok — dla siebie.