Depresja czy demencja? Zrozumieć mgłę: dysfunkcje poznawcze i otępienie u osób starszych

Wraz z postępującym procesem starzenia się społeczeństwa, tematyka funkcji poznawczych staje się jednym z najważniejszych wyzwań współczesnej psychologii klinicznej i medycyny. Choć pewne zmiany w sprawności umysłowej mogą być naturalnym elementem starzenia, istotne jest rozróżnienie między fizjologicznym spadkiem formy a procesem chorobowym, jakim jest otępienie.

Czym właściwie jest otępienie?

Otępienie (demencja) to zespół objawów wywołany chorobą mózgu, zwykle o charakterze przewlekłym lub postępującym. Prowadzi ono do zaburzeń wielu wyższych funkcji korowych, takich jak pamięć, myślenie, orientacja, rozumienie, liczenie, zdolność uczenia się, język oraz ocena sytuacji.

Warto zwrócić uwagę na Łagodne Zaburzenia Poznawe (MCI), które stanowią stan przejściowy między normą a otępieniem. Rocznie około 10-15% osób z tą diagnozą przechodzi w stan pełnoobjawowego otępienia.

Kluczowe dysfunkcje poznawcze w demencji

W przebiegu chorób otępiennych pacjenci borykają się z szeregiem deficytów, które znacząco wpływają na ich codzienne funkcjonowanie:

• Zaburzenia pamięci: Często jako pierwsze pojawiają się problemy z pamięcią operacyjną (roboczą). W życiu codziennym może się to uwidaczniać np. w gubieniu przedmiotów.

• Deficyty językowe (afazja): Trudności w doborze słów i komunikacji.

• Zaburzenia funkcji wykonawczych: Problemy z planowaniem, organizacją i kontrolą własnych działań. Kiedy w codziennym życiu nagle umykają Ci z głowy, zaplanowane wcześniej zadania, pojawia się zagubienie wobec codziennej rutyny, zadań czy pracy, warto zatrzymać się i przyjrzeć, na ile jest to zwykłe przytłoczenie codziennością, a na ile postępujące trudności z organizacją dnia codziennego.

• Dezorientacja: Dotyczy zarówno czasu (data, pora dnia), jak i przestrzeni (trudności z trafieniem do domu).

• Zmiany behawioralne: Nagłe ataki agresji, lęk, izolacja społeczna oraz zaburzenia snu.

  
  

Otępienie czy depresja? Pułapka pseudootępienia

Dla psychologa klinicznego kluczowe jest odróżnienie otępienia od tzw. pseudootępienia, które często towarzyszy ciężkiej depresji. W poniżej tabeli próba zestawienia charakterystyk obu.

Cecha	Otępienie	Pseudootępienie
Początek	Powolny, trudny do uchwycenia w czasie	Nagły, uchwytny w czasie
Świadomość deficytów	Pacjent bagatelizuje problemy, brak wglądu	Pacjent narzeka i wyolbrzymia trudności
Odpowiedzi w testach	Błędne starania, zgadywanie, konfabulacje	Odpowiedzi typu "nie wiem", brak motywacji
Nastrój	Zmienny, labilny	Konsekwentnie obniżony

Nowoczesna diagnostyka i rola predykcji

Wczesne wykrycie zmian jest możliwe dzięki badaniom przesiewowym, takim jak Krótka Skala Oceny Stanu Psychicznego (MMSE), Montrealska Skala Oceny Funkcji Poznawczych (MoCA) czy Test Rysowania Zegara.

Badania naukowe wskazują, że sama analiza objętości mózgu (np. zanik hipokampa) może nie być wystarczająca do przewidzenia postępu choroby, gdyż zaniki te występują u większości pacjentów z MCI. Kluczowa okazuje się szczegółowa ocena neuropsychologiczna. Wskaźniki takie jak perseweracje (powtarzanie tych samych odpowiedzi) czy nieścisłe przypominanie (konfabulacje) w testach pamięci werbalnej (np. CVLT) są silnymi predyktorami pogorszenia stanu zdrowia w przyszłości

Czy możemy zminimalizować ryzyko?

Choć obecnie nie istnieje lek całkowicie odwracający procesy otępienne, możemy aktywnie dbać o tzw. "rezerwę poznawczą" poprzez:

• Zdrową dietę i aktywność fizyczną.

• Stałą stymulację intelektualną i społeczną.

• Kontrolę chorób współistniejących, np. naczyniowych.

  
  

  Jeżeli wydaje Ci się, że bliska Ci osoba doświadcza wyżej wymienionych trudności skorzystaj z wizyty domowej psychologa w domu. Jeżeli nie wiesz z czym się mierzysz albo masz obawy, że bliska Ci osoba lub Ty sam przejawiasz wyżej wymienione objawy i zachowania umów konsultację online z diagnostą aby omówić potrzeby takiej wizyty. Na podstawie wywiadu z psychologiem możliwe jest ustalenie planu działania. Umów wizytę domową lub 30 minutową konsultację online

  

Bibliografia wykorzystana do napisania tekstu

Case Western Reserve University. (2025). New study shows Alzheimer's disease can be reversed to achieve full neurological recovery-not just prevented or slowed-in animal models. CWRU Newsroom.

Dereejczyk, J., Hanusiak, A., Stepień Wyrobiec, O., Radwan, G., Szymszal, J., Jabłeka, A., Wilgus, M., Płoska, A., Schindler, W., Malczyk, W., & Przybyłowska, A. (2011). Test MoCA i test z L-Dopą jako nowe narzędzia Całościowej Oceny Geriatrycznej. Geriatria, 5, 281-291. https://www.akademiamedycyny.pl/wp-content/uploads/2016/05/201104_Geriatria_009.pdf.

Fundacja Patroni. (2025). Demencja starcza - objawy, przyczyny i leczenie. https://patroni.pl/blog/roznice-miedzy-demencja-a-choroba-alzheimera-co-warto-wiedziec/.

Gugała-Iwaniuk, M. i wsp. (n.d.). Dynamika zmian funkcji poznawczych u pacjentów z diagnozą łagodnych zaburzeń poznawczych. Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie.